Wstęp: Kiedy Jest Halloween? Data i Rosnąca Popularność w Polsce
Dzień 31 października od lat wywołuje mieszane uczucia i ożywione dyskusje, szczególnie w Polsce. To właśnie tego dnia, na całym świecie, obchodzone jest Halloween – święto, którego korzenie sięgają głęboko w historię i kulturę starożytnych Celtów. Choć jego tradycje i symbolika są silnie zakorzenione w anglosaskim świecie, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, fenomen Halloween z każdym rokiem zyskuje na popularności również w naszym kraju, wykraczając poza etykietę wyłącznie „amerykańskiego” importu. Ale którego jest Halloween dokładnie i dlaczego stało się tak znaczącym elementem współczesnej popkultury?
Halloween, czyli wigilia Wszystkich Świętych (All Hallows’ Eve), to czas, w którym granica między światem żywych a umarłych zaciera się, a duchy z zaświatów mogą swobodnie przemieszczać się po ziemi. Współcześnie to przede wszystkim okazja do zabawy, przebierania się w fantazyjne kostiumy, rzeźbienia upiornych dyń i uczestniczenia w klimatycznych imprezach. W Polsce, mimo iż historycznie Halloween nie wpisywało się w lokalną tradycję, jego obecność staje się coraz bardziej widoczna, zwłaszcza w większych miastach. Organizowane są bale kostiumowe, festiwale tematyczne, a dzieci z entuzjazmem uczestniczą w zabawie „cukierek albo psikus”.
Dla wielu, zwłaszcza młodszego pokolenia, Halloween stanowi atrakcyjny element jesiennego kalendarza, będący barwnym preludium do bardziej poważnych i refleksyjnych obchodów Dnia Wszystkich Świętych i Zaduszek. To fascynujące, jak starożytne wierzenia ewoluowały w globalne zjawisko kulturowe, które, pomimo kontrowersji, znajduje swoje miejsce również w polskim pejzażu obyczajowym.
Głębia Korzeni: Celtyckie Święto Samhain i Jego Znaczenie
Aby w pełni zrozumieć, którego jest Halloween i co właściwie oznacza, musimy cofnąć się o ponad dwa tysiące lat do starożytnych ziem zamieszkanych przez Celtów. To właśnie tam, w kulturze druidów na terenach dzisiejszej Wielkiej Brytanii, Irlandii i północnej Francji, narodziły się pierwotne tradycje, które z czasem przekształciły się w Halloween. Kluczowym momentem był Samhain (wymawiane „sow-in”), jedno z najważniejszych świąt celtyckiego kalendarza, celebrowane w nocy z 31 października na 1 listopada.
Samhain nie było jedynie zakończeniem lata i żniw, ale przede wszystkim symbolicznym progiem między starym a nowym rokiem celtyckim. To czas, kiedy lato ustępowało miejsca ciemnej, zimowej porze, a życie przechodziło w fazę spoczynku. Wierzenia Celtów głosiły, że w noc Samhain zacierała się granica między światem żywych a zaświatami. Duchy zmarłych, zarówno te dobre, jak i złe, mogły powrócić do swoich dawnych domów, aby odwiedzić bliskich lub, w przypadku złych bytów, nawiedzać żywych.
Rytuały Samhain były niezwykle bogate. Celtowie gasili ogniska w swoich domach, a następnie zbierali się w wyznaczonych miejscach, gdzie druidzi rozpalali ogromne, święte ogniska. Wierzyło się, że płomienie tych ognisk chroniły przed złymi duchami i pomagały w oczyszczeniu. Ludzie składali ofiary (często zboża, zwierzęta, a niekiedy, jak podają niektóre źródła, nawet ludzi) i przywdziewali groteskowe stroje wykonane ze skór i głów zwierząt. Miało to na celu zmylenie złych duchów – przebrani ludzie mieli wyglądać jak one same, by nie zostać rozpoznani i skrzywdzeni. Po uroczystościach każdy zabierał płomień z rytualnego ogniska do swojego domu, aby rozpalić na nowo domowe paleniska, symbolizując ciągłość życia i ochronę przed nadejściem zimy.
Samhain było także czasem wróżb dotyczących przyszłego roku, małżeństw i zbiorów. Było to święto zarówno pamięci o przodkach, jak i strachu przed nieznanym, co stanowi fundamentalną dualność, która przetrwała w Halloween do dziś.
Ewolucja Halloween: Od Starożytnych Rytuałów do Amerykańskiej Maskarady
Przemiana celtyckiego Samhain w współczesne Halloween to historia, która łączy w sobie wpływy wielu kultur i epok. Gdy Imperium Rzymskie podbiło większość terenów celtyckich w I wieku naszej ery, doszło do fuzji tradycji. Rzymianie obchodzili dwa święta, które zbiegły się z Samhain: Feralia, dzień upamiętniający zmarłych, oraz dzień poświęcony Pomony, bogini owoców i drzew, symbolizowanej przez jabłko. Te elementy, choć nie bezpośrednio, wniosły do celtyckich obchodów akcenty związane z płodnością i pamięcią o zmarłych.
Znaczący wpływ na kształtowanie się Halloween miała również chrystianizacja. W VII wieku papież Bonifacy IV ustanowił Dzień Wszystkich Świętych (All Saints’ Day, zwane również All Hallows’ Day) na 1 listopada, aby uczcić świętych i męczenników. W X wieku Kościół rozszerzył te obchody, dodając Dzień Zaduszny (All Souls’ Day) 2 listopada, poświęcony modlitwie za wszystkie dusze w czyśćcu. Powszechnie uważa się, że te chrześcijańskie święta miały na celu zarówno upamiętnienie zmarłych, jak i „ochrzczenie” pogańskich tradycji Samhain, nadając im nowy, religijny kontekst. Wigilia Wszystkich Świętych, czyli 31 października, zaczęła być nazywana All Hallows’ Eve, co z czasem skrócono do Halloween.
Kluczowym momentem dla globalnej ekspansji Halloween była migracja Irlandczyków i Szkotów do Ameryki Północnej w XVIII i XIX wieku, zwłaszcza w okresie Wielkiego Głodu. Przywieźli oni ze sobą swoje tradycje, które na nowym kontynencie uległy dalszym przekształceniom. W nowym, tyglu kulturowym, gdzie mieszali się imigranci z różnych krajów, Halloween stopniowo traciło swoje religijne konotacje, stając się bardziej świeckim, społecznościowym świętem. Amerykanie szybko zaadoptowali i zmodyfikowali zwyczaje, takie jak przebieranie się, opowiadanie strasznych historii i rzeźbienie dyni (gdzie tradycyjne rzepy zastąpiono łatwiej dostępnymi dyniami).
To właśnie w Ameryce Północnej Halloween rozkwitło jako święto zabawy, fantazji i lekkiego strachu. Koniec XIX i początek XX wieku to czas, gdy Halloween stało się okazją do wspólnych imprez, a tradycja „trick-or-treat” (cukierek albo psikus) zaczęła nabierać kształtów, jakie znamy dzisiaj. Z biegiem lat, dzięki potędze amerykańskiej popkultury – filmom, serialom i masowej komunikacji – Halloween przekroczyło granice Stanów Zjednoczonych, stając się globalnym fenomenem, którego data, 31 października, jest rozpoznawana na całym świecie.
Halloween w Polsce: Droga Przez Popkulturę i Kulturowe Dylematy
W Polsce, gdzie tradycje związane z Dniem Wszystkich Świętych i Zaduszkami są głęboko zakorzenione i stanowią niezwykle ważny element narodowej tożsamości, Halloween początkowo napotykało na opór. Pojawienie się tego anglosaskiego święta w krajobrazie kulturowym Polski to zjawisko stosunkowo nowe, datujące się na przełom lat 80. i 90. XX wieku, a jego ekspansja jest nierozerwalnie związana z globalizacją i rosnącym wpływem amerykańskiej popkultury.
Pierwsze sygnały obecności Halloween w Polsce to początkowo marginalne imprezy w większych miastach, inspirowane tym, co Polacy widzieli w zachodnich filmach i serialach. Z czasem, wraz z dostępem do internetu i swobodniejszą wymianą kulturalną, Halloween zaczęło zyskiwać na popularności, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży. Amerykanizacja obyczajowości, widoczna w wielu aspektach życia, przyczyniła się do tego, że coraz więcej osób zaczęło postrzegać 31 października jako okazję do innej formy zabawy.
Dziś w Polsce widać wyraźny trend wzrostowy w obchodzeniu Halloween. Sklepy oferują szeroki asortyment dekoracji, kostiumów i słodyczy. Organizowane są liczne bale, imprezy tematyczne i konkursy kostiumowe zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. W przedszkolach i szkołach często odbywają się „dyniowe” dni, a dzieci z entuzjazmem uczestniczą w zabawach, które uczą je kreatywności i pozwalają na beztroskie spędzenie czasu.
Jednakże, popularność Halloween w Polsce nie jest pozbawiona kontrowersji. Głównym punktem spornym jest jego bliskość do Dnia Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego. Część społeczeństwa, zwłaszcza środowiska konserwatywne i religijne, postrzega Halloween jako obce, komercyjne święto, które godzi w polskie tradycje religijne i cmentarne. Krytycy argumentują, że Halloween promuje symbolikę śmierci i okultyzmu, co stoi w sprzeczności z chrześcijańską wizją życia pozagrobowego i szacunku dla zmarłych. Stąd też często pojawiają się apele o „odpaganizowanie” 31 października lub proponowanie alternatywnych obchodów, takich jak „korowody świętych”, mające na celu przypomnienie o rodzimych tradycjach.
Mimo tych dylematów, coraz więcej Polaków, zwłaszcza młodszych, potrafi oddzielić beztroską zabawę Halloween od refleksyjnego charakteru Wszystkich Świętych. Dla nich Halloween to po prostu okazja do radosnego spędzenia czasu, bez odrywania się od głębszych, rodzinnych i religijnych obchodów w kolejne dni. Ta dwutorowość pokazuje, jak współczesne społeczeństwo adaptuje globalne trendy, jednocześnie próbując zachować własną tożsamość kulturową.
Tradycje i Symbole Halloween: Dynie, Przebrania i „Cukierek albo Psikus”
Halloween to prawdziwa feeria symboli i zwyczajów, które – choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się jedynie zabawnymi elementami – mają swoje głębokie korzenie w historii i wierzeniach. Zrozumienie ich pomaga docenić kulturową złożoność tego święta, obchodzonego 31 października.
Rzeźbienie Dyń – Jack-o’-Lantern
Najbardziej ikonicznym symbolem Halloween jest bez wątpienia wydrążona dynia z wyciętą twarzą i świeczką w środku, znana jako Jack-o’-Lantern. Tradycja ta wywodzi się z Irlandii, gdzie pierwotnie rzeźbiono nie dynie, lecz rzepy i ziemniaki. Legenda głosi, że nazwa Jack-o’-Lantern pochodzi od opowieści o „Skąpym Jacku”, sprytnym Irlandczyku, który dwukrotnie oszukał diabła. Po śmierci, ani niebo, ani piekło nie chciały go przyjąć, więc Jack został skazany na wieczne błąkanie się po ziemi, używając lampionu z rzepy z węgielkiem w środku, aby oświetlać sobie drogę. Gdy irlandzcy imigranci przybyli do Ameryki, odkryli, że dynie są znacznie większe i łatwiejsze do rzeźbienia niż rzepy, co zapoczątkowało współczesną tradycję. Dzisiaj Jack-o’-Lanterny pełnią funkcję straszaków i dekoracji, mających odstraszać złe duchy i tworzyć upiorny nastrój.
Przebrania i Kostiumy
Tradycja przebierania się ma swoje korzenie w celtyckim Samhain, kiedy to ludzie nosili maski i skóry zwierząt, aby ukryć się przed powracającymi duchami lub zmylić je, udając, że sami są mieszkańcami zaświatów. W średniowieczu w Europie rozwinęły się tak zwane „guising” – dzieci i biedacy chodzili od domu do domu, prosząc o jedzenie w zamian za modlitwy za zmarłych. Współczesne kostiumy halloweenowe, choć wciąż często nawiązują do postaci strasznych (wampiry, zombie, czarownice, duchy), stały się również polem do popisu kreatywności, obejmując postaci z popkultury, zwierzęta, czy humorystyczne kreacje. Celem jest zabawa, wyrażenie swojej osobowości i zanurzenie się w magicznej atmosferze święta.
„Cukierek albo Psikus” (Trick-or-Treat)
To jedna z najbardziej rozpoznawalnych tradycji, szczególnie popularna wśród dzieci. Odbywa się wieczorem 31 października, kiedy to przebrane dzieci chodzą od drzwi do drzwi, wypowiadając słynne zawołanie „cukierek albo psikus” (ang. „trick-or-treat”). W zamian za niegroźne zagrożenie „psikusem” (żartem, figlem) oczekują słodyczy. Korzenie tego zwyczaju są złożone: wywodzą się z celtyckiego „mumming” i „guising”, gdzie ludzie przebierali się i chodzili od domu do domu, śpiewając i żartując w zamian za jedzenie lub napoje. W średniowieczu w Anglii i Irlandii popularne było „souling”, gdzie biedni ludzie prosili o „soul cakes” (ciastka dusz) w zamian za modlitwy za zmarłych. Współczesna forma „trick-or-treat” rozwinęła się głównie w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XX wieku, jako sposób na odwrócenie uwagi od bardziej destrukcyjnych psikusów i wprowadzenie elementu zorganizowanej zabawy.
Inne Symbole i Zwyczaje
- Czarne Koty: Często kojarzone z czarownicami i przesądami, symbolizują tajemnicę i magię.
- Pająki i Pajęczyny: Reprezentują strach, ciemność i zapomniane miejsca.
- Szkielety i Czaszki: Bezpośrednie nawiązanie do śmierci i zaświatów, przypominające o ulotności życia.
- Kolory: Czerń (śmierć, noc), pomarańcz (dynie, jesień, ogień), fiolet (magia, tajemnica).
- Ogniska: Choć rzadziej w domach, ogniska wciąż symbolizują ochronę przed ciemnymi siłami, podobnie jak w czasach Samhain.
- Gry i Zabawy: Tradycyjne zabawy takie jak „apple bobbing” (łapanie jabłek z miski z wodą ustami, bez użycia rąk), opowiadanie strasznych historii czy wizyty w „nawiedzonych domach” to nieodłączne elementy halloweenowych spotkań.
Wszystkie te elementy tworzą unikalną atmosferę Halloween, która balansuje między strachem a radością, tradycją a nowoczesnością, i stale ewoluuje, zyskując nowe interpretacje w różnych kulturach.
Halloween na Świecie: Różnorodność Obchodów i Kulturowa Wymiana
Chociaż Halloween, którego data to 31 października, jest najsilniej kojarzone z kulturą anglosaską, jego wpływy i różnorodne formy obchodów rozprzestrzeniły się na całym globie. Co fascynujące, wiele krajów adaptuje to święto, nadając mu lokalny koloryt lub łącząc z własnymi, podobnymi tradycjami upamiętniania zmarłych.
Irlandia i Szkocja: Powrót do Korzeni
W krajach, skąd Halloween się wywodzi, obchody są często bardziej osadzone w tradycji. W Irlandii, oprócz „trick-or-treating” i przebierania się, popularne są ogniska, które nawiązują do starożytnego Samhain. W wielu domach przygotowuje się tradycyjny placek „barmbrack”, w którym ukryte są drobne przedmioty (np. pierścionek, moneta), mające przepowiadać przyszłość. W Szkocji dzieci również chodzą po domach, recytując wiersze i śpiewając piosenki, aby otrzymać smakołyki, co jest wariacją na temat „guising”.
Meksyk: Día de los Muertos
Jednym z najbardziej malowniczych i kulturowo bogatych „odpowiedników” Halloween jest meksykański Día de los Muertos (Dzień Zmarłych), obchodzony od 31 października do 2 listopada. Choć zbieżny datowo, Meksykanie nie boją się śmierci, lecz celebrują życie i pamięć o bliskich zmarłych. To nie jest czas strachu, lecz radosnego spotkania z duchami przodków. Rodziny budują „ofrendas” – ołtarze z jedzeniem, napojami, ulubionymi przedmiotami zmarłych oraz tradycyjnymi cukrowymi czaszkami (calaveras). Ulice wypełniają kolorowe parady, muzyka i taniec. Obchody Día de los Muertos są wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, podkreślając ich unikalne znaczenie kulturowe.
Japonia: Halloween w Miejskim Stylu
W Japonii Halloween zyskuje na popularności w zupełnie innej formie. To raczej festiwal kostiumów i popkultury. Młodzi Japończycy, często inspirowani anime, mangą i grami wideo, tworzą niezwykle kreatywne i skomplikowane przebrania. W miastach, takich jak Tokio, odbywają się ogromne parady i imprezy uliczne, gdzie ludzie prezentują swoje stroje. Aspekt „trick-or-treating” jest mniej powszechny, a dominującą rolę odgrywa publiczny spektakl i ekspresja artystyczna.
Kanada, Wielka Brytania, Australia: Blisko Amerykańskiego Wzoru
W tych krajach obchody są bardzo zbliżone do amerykańskiego modelu, co wynika z silnych powiązań kulturowych i historycznych. Dzieci przebierają się i chodzą po cukierki, dorośli organizują imprezy, a domy są dekorowane dyniami i motywami strachu. Widoczny jest jednak pewien lokalny koloryt, np. w nazewnictwie czy drobnych różnicach w potrawach.
Inne Kraje: Od Akceptacji po Odrzucenie
W wielu krajach Europy, zwłaszcza tych o silnych tradycjach katolickich lub prawosławnych, Halloween jest często odbierane z rezerwą lub krytyką, podobnie jak w Polsce. Kościoły często organizują alternatywne wydarzenia, promując lokalne święta ku czci świętych. Jednak globalizacja i media społecznościowe sprawiają, że nawet w krajach, gdzie opór jest silny, elementy Halloween przenikają do kultury masowej, szczególnie wśród młodszego pokolenia. W niektórych krajach azjatyckich, jak Korea Południowa, Halloween staje się popularną okazją do imprezowania i cosplayu, bez głębszych konotacji historycznych.
Ta globalna mozaika pokazuje, jak elastyczne i adaptacyjne jest Halloween jako zjawisko kulturowe, zdolne do przekraczania granic i przyjmowania nowych znaczeń w zależności od kontekstu lokalnego.
Halloween a Polskie Zaduszki: Koegzystencja czy Konflikt?
W Polsce, kwestia Halloween jest nierozerwalnie związana z Dniem Wszystkich Świętych (1 listopada) i Dniem Zadusznym (2 listopada). Dla wielu Polaków, te dwa dni to czas głębokiej zadumy, refleksji, modlitwy i odwiedzania grobów bliskich. Jest to święto o charakterze religijnym i rodzinnym, mocno zakorzenione w tradycji i tożsamości narodu. Zatem, którego jest Halloween i jak ma się ono do naszego polskiego święta zmarłych, budzi gorące dyskusje.
Początkowo, a w niektórych środowiskach nadal, Halloween postrzegane jest jako zagrożenie dla polskich tradycji. Krytycy argumentują, że promowanie obcego, komercyjnego święta, które w swojej symbolice często odwołuje się do duchów, potworów i okultyzmu, jest niekompatybilne z chrześcijańską wiarą i polskim kultem zmarłych. Obawy dotyczą „wypierania” Zaduszek, osłabiania ich głębokiego, duchowego wymiaru na rzecz płytkiej, konsumpcyjnej zabawy.
Kościół katolicki w Polsce wielokrotnie wyrażał swoje stanowisko, przestrzegając przed obchodami Halloween. Podkreśla się, że święto to ma pogańskie korzenie, a jego współczesna forma promuje treści niezgodne z nauką chrześcijańską, takie jak magia, wróżbiarstwo czy fascynacja złem. W odpowiedzi na rosnącą popularność Halloween, w wielu parafiach organizowane są „Bale Wszystkich Świętych” lub „Korowody Świętych”, mające na celu ukazać pozytywne wzorce świętości i przypomnieć dzieciom o historii polskich tradycji.
Z drugiej strony, coraz większa grupa Polaków nie widzi konfliktu między tymi dwoma świętami. Dla nich Halloween, obchodzone wieczorem 31 października, jest przede wszystkim okazją do beztroskiej zabawy, która nie narusza szacunku dla zmarłych wyrażanego w kolejnych dniach. Postrzegają Halloween jako świecką formę rozrywki, szczególnie atrakcyjną dla dzieci, która w żaden sposób nie umniejsza powagi i znaczenia Dnia Wszystkich Świętych i Zaduszek.
Wielu młodych ludzi, a także całe rodziny, potrafi rozdzielić te dwie sfery. Mogą wieczorem 31 października bawić się na imprezie halloweenowej, a już następnego dnia, 1 listopada, udać się na cmentarz, by zapalić znicze i pomodlić się za dusze bliskich. To podejście świadczy o zdolności adaptacji kulturowej i funkcjonowania w świecie, gdzie tradycje lokalne koegzystują z globalnymi trendami.
Można zatem stwierdzić, że w Polsce obserwujemy proces kulturowego balansowania. Z jednej strony istnieje silna potrzeba zachowania własnej tożsamości i tradycji, z drugiej zaś – otwartość na nowe doświadczenia i formy spędzania wolnego czasu, które oferuje globalna kultura masowa. Halloween w Polsce staje się więc ciekawym studium przypadku, jak społeczeństwo radzi sobie z wyzwaniami płynącymi z zderzenia różnych światopoglądów i obyczajowości.
Jak Obchodzić Halloween? Inspiracje na Strasznie Dobrą Zabawę
Niezależnie od tego, czy podchodzisz do Halloween z pełnym entuzjazmem, czy z pewną rezerwą, 31 października to dzień, który oferuje mnóstwo możliwości na kreatywną i radosną, a czasem też nieco straszną, zabawę. Jeśli zdecydujesz się celebrować to święto, oto kilka inspiracji, jak uczynić je niezapomnianym dla siebie, rodziny i przyjaciół.
Dla Dzieci: Magia „Cukierek albo Psikus” i Kreatywne Projekty
- Cukierek albo Psikus: Jeśli mieszkasz w okolicy, gdzie sąsiedzi chętnie uczestniczą w tej zabawie, przygotujcie wspólnie z dziećmi fantazyjne kostiumy i wyruszcie na zbieranie słodyczy. Pamiętajcie o zasadach bezpieczeństwa, takich jak chodzenie w grupie, używanie odblasków i sprawdzanie cukierków przed jedzeniem.
- Rzeźbienie Dyń: To klasyk! Wspólne wydrążanie dyni i wycinanie strasznych lub zabawnych twarzy to świetna zabawa. Dla młodszych dzieci można wydrukować szablony. Pamiętaj, aby świeczki w środku dyni zastąpić bezpiecznymi lampkami LED.
- Dekoracje Domu: Stwórzcie „nawiedzony dom” lub ogród. Pajęczyny z waty, sztuczne pająki, duchy z prześcieradeł, nietoperze z papieru czy papierowe girlandy z motywami Halloween – ogranicza Was tylko wyobraźnia.
- Halloweenowe Przysmaki: Upieczcie „straszne” ciasteczka (np. z galaretkowymi „oczyma”), babeczki z pomarańczowym kremem, czy przygotujcie „palce czarownicy” z parówek i migdałów. Proste, ale efektowne!
- Gry i Zabawy: Organizujcie konkursy na najstraszniejszy kostium, opowiadajcie straszne historie przy zgaszonym świetle z latarką pod brodą, lub zagrajcie w klasyczne „apple bobbing”.
Dla Dorosłych: Imprezy Tematyczne i Klimatyczne Spotkania
- Bal Kostiumowy: Zorganizujcie lub wybierzcie się na bal kostiumowy. To idealna okazja, by puścić wodze fantazji i stworzyć oryginalny strój. Może to być postać z horroru, superbohater, ikona popkultury, a nawet zabawna kreacja.
- Wieczór Filmowy z Horrorami: Przygotujcie koc, popcorn i maraton klasyków horroru lub filmów o duchach. Od starych dreszczowców po nowoczesne produkcje – wybór jest ogromny.
- Impreza Tematyczna: Postawcie na konkretny motyw, np. „dom czarownicy”, „laboratorium szalonego naukowca” czy „bal wampirów”. Odpowiednie dekoracje, muzyka i menu stworzą niezapomniany klimat.
- Straszne Przekąski i Drinky: Przygotujcie tematyczne jedzenie i picie. „Krwawa” zupa dyniowa, „palce zombie” z bułeczek, koktajle o tajemniczych kolorach i nazwach (np. „eliksir wiedźmy”) zaskoczą gości.
- Ucieczka z Pokoju (Escape Room): Wiele miast oferuje tematyczne escape roomy z elementami grozy, które idealnie